PAYE ni Nini na ni Asilimia Ngapi ya Mshahara? (2026)

Swali "PAYE ni asilimia ngapi?" lina jibu fupi la kupotosha: "hadi 30%". Ukweli ni kwamba hakuna mfanyakazi wa Tanzania Bara anayelipa 30% ya mshahara wake wote. Asilimia hiyo inagusa tu sehemu ya mapato inayozidi TZS 1,000,000. Mwongozo huu unaeleza PAYE kwa lugha rahisi, kwa mfanyakazi anayetaka kuelewa payslip yake na kwa mwajiri mdogo anayeanza kulipa mishahara.

PAYE ni nini?

PAYE ni kifupi cha Pay As You Earn, kwa Kiswahili "Lipa Kadri Unavyopata". Ni kodi ya mapato inayotozwa kwenye mapato ya ajira. Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) inaeleza kwamba mwajiri ana wajibu wa kisheria wa kukata kodi hiyo kwenye mapato ya mfanyakazi kabla ya kumlipa, kisha kuiwasilisha TRA. Kwa hiyo mfanyakazi halipi PAYE mwenyewe; mwajiri ndiye "wakala" wa kuikusanya.

Kwa mujibu wa TRA, PAYE inahusu wafanyakazi wa kudumu, wa muda (part-time), mameneja, wakurugenzi na vibarua. Hakuna msamaha kwa kazi ya muda: kama mapato ya mwezi yanazidi kiwango kisicho na kodi, PAYE inadaiwa.

Mapato gani yanahesabiwa?

TRA inaorodhesha mshahara, ujira, malipo ya likizo, ada, kamisheni, bonasi, kiinua mgongo (gratuity), na posho za kujikimu, usafiri, burudani au posho nyingine yoyote inayohusiana na kazi. Mafao yasiyo ya fedha kama gari au nyumba ya kampuni nayo yanaweza kuongezwa kwa kanuni maalum. Kwa upande mwingine, malipo yanayorudisha tu gharama ulizotumia kikazi (kwa risiti) hayahesabiwi kama mapato.

Jinsi ya kukokotoa PAYE hatua kwa hatua

1. Anza na mshahara ghafi wa mwezi: mshahara wa msingi pamoja na posho, bonasi na saa za ziada zinazotozwa kodi.
2. Toa NSSF ya mfanyakazi (10% ya mshahara ghafi). TRA inasema michango kwenye mifuko ya pensheni iliyoidhinishwa inapunguzwa kwenye mshahara kabla ya kukokotoa PAYE.
3. Kinachobaki ni mapato yanayotozwa kodi. Tafuta kiwango chake kwenye jedwali hapo juu.
4. Kokotoa PAYE: chukua kiasi kisichobadilika cha kiwango hicho (0, 20,000, 68,000 au 128,000) na uongeze asilimia ya kiwango kwenye sehemu inayozidi mwanzo wa kiwango.
5. Mshahara halisi (net) = mshahara ghafi − NSSF − PAYE − makato mengine (mkopo, bima, n.k.).

Mfano kamili: mshahara wa TZS 1,000,000

• Mshahara ghafi: 1,000,000
• NSSF ya mfanyakazi (10%): 1,000,000 × 10% = 100,000
• Mapato yanayotozwa kodi: 1,000,000 − 100,000 = 900,000
• 900,000 iko kwenye kiwango cha 760,001 – 1,000,000. Kiasi kinachozidi 760,000 ni 140,000.
• PAYE = 68,000 + (25% × 140,000) = 68,000 + 35,000 = 103,000
• Mshahara halisi: 1,000,000 − 100,000 − 103,000 = 797,000

Kwa hiyo PAYE kwenye mshahara wa milioni moja ni asilimia 10.3 ya mshahara ghafi, si 25% wala 30%. Zile 20,000, 68,000 na 128,000 kwenye jedwali ni kodi iliyokwisha kukusanywa kwenye viwango vya chini; unaziongeza tu, huhitaji kukokotoa upya viwango vya chini.

Jedwali la mishahara ya mfano 2026

Takwimu zote ni za mwezi, Tanzania Bara, NSSF ya 10% imetolewa kabla ya PAYE, na hakuna makato mengine.

Unataka kuona mshahara wako? Weka kiasi kwenye kikokotoo cha PAYE na utapata NSSF, PAYE na mshahara halisi papo hapo. Kama unajua mshahara halisi unaotaka mfanyakazi apate na unataka kujua ghafi yake, tumia kikokotoo cha net kwenda gross.

Kwa nini NSSF inapunguza PAYE yako

Wafanyakazi wengi wanaona NSSF kama kato la pili linalopunguza mshahara. Ukweli ni kwamba sehemu ya mchango huo inarudi kwako kama kodi ndogo. Chukua mshahara wa TZS 600,000:

• NSSF ikitolewa kwanza (sahihi): mapato yanayotozwa kodi ni 540,000, na PAYE = 20,000 + 20% × 20,000 = 24,000.
• NSSF isipotolewa (kosa): mapato yanayotozwa kodi yangekuwa 600,000, na PAYE = 20,000 + 20% × 80,000 = 36,000.

Tofauti ni TZS 12,000 kila mwezi. Kwa hiyo mchango wa NSSF wa 60,000 unapunguza kodi kwa 12,000, na pesa yote ya mchango inaingia kwenye akiba yako ya uzeeni. Mfumo wa mishahara unaokokotoa PAYE kwenye mshahara ghafi unamtoza mfanyakazi kodi ya ziada kila mwezi.

Makato ya mshahara Tanzania: PAYE si peke yake

Kwenye payslip ya kawaida utaona makato haya:

• NSSF (mfanyakazi): 10% ya mshahara ghafi. NSSF yenyewe inawaeleza wanachama kwamba wanakatwa asilimia kumi ya mshahara. Mwajiri naye anachangia sehemu yake juu ya mshahara, si kwa kumkata mfanyakazi. Maelezo zaidi kwenye mwongozo wa NSSF kwa waajiri.
• PAYE: kwa viwango vilivyo hapo juu.
• Makato mengine kama bima ya afya, mikopo au michango ya chama cha wafanyakazi, kulingana na makubaliano.

Angalizo kuhusu bima ya afya: ukurasa wa PAYE wa TRA unataja michango ya mifuko ya pensheni iliyoidhinishwa pekee kama inayopunguzwa kabla ya kukokotoa kodi. Usipunguze makato mengine kwenye mapato yanayotozwa kodi bila uthibitisho wa TRA au mshauri wa kodi.

Makato mengine hayakatwi kwa mfanyakazi kabisa. SDL (Skills Development Levy) ya 3.5% na WCF (Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi) ya 0.5% ni gharama za mwajiri peke yake. Ukiona SDL au WCF imekatwa kwenye mshahara wako, hilo ni kosa. Soma mwongozo wa SDL na WCF (kwa Kiingereza).

Hali maalum

• Kazi ya pili (secondary employment): TRA inasema mfanyakazi mwenye ajira zaidi ya moja anachagua ipi ni ya msingi. Mwajiri wa pili anakata PAYE kwa kiwango cha juu kabisa cha kodi ya mtu binafsi, isipokuwa Kamishna aruhusu kiwango cha chini.
• Mfanyakazi asiye mkazi (non-resident): TRA inakata 15% ya mapato ghafi ya ajira, na hiyo ndiyo kodi ya mwisho.
• Wakurugenzi wasio wa kudumu: ada zao zinakatwa 15%.
• Bonasi: inaongezwa kwenye mapato ya mwezi inayolipwa, kwa hiyo mwezi huo PAYE inaweza kupanda kiwango.

Makosa ya kawaida kwenye PAYE

• Kutumia asilimia moja kwa mshahara wote. "Yuko kwenye 25%" haimaanishi analipa 25% ya mshahara. Kila asilimia inagusa kipande chake tu.
• Kutumia jedwali la zamani. Baadhi ya majedwali ya zamani yanaonyesha kiwango cha pili cha 9% na viasi vya 22,500, 70,500 na 130,500. Jedwali linalotumika sasa lina 8% na viasi vya 20,000, 68,000 na 128,000.
• Kusahau bonasi na malipo ya likizo kwenye mwezi yanapolipwa. TRA inayataja wazi kama sehemu ya mapato ya ajira.
• Kugawa mshahara wa mtu mmoja kwenye payslip mbili ndani ya kampuni moja ili kila moja ipite chini ya TZS 270,000. Kwa mwajiri mmoja, malipo yote ya mwezi yanajumlishwa kabla ya kukokotoa kodi.

Kuwasilisha PAYE (PAYE remittance)

1. Kata PAYE kwa kila mfanyakazi siku ya kulipa mshahara na mpe payslip inayoonyesha ghafi, kila kato na halisi.
2. Jaza ritani ya kila mwezi ya mwajiri kwa TRA na upate control number.
3. Lipa PAYE kufikia tarehe 7 ya mwezi unaofuata. SDL nayo inawasilishwa tarehe hiyo hiyo.
4. Hifadhi kumbukumbu za mishahara kwa angalau miaka mitano, kama TRA inavyotaka.

Kuchelewa kuna gharama. Ukurasa wa TRA wa riba na adhabu unasema kushindwa kuwasilisha ritani au kulipa kodi kwa wakati kunaleta adhabu kwa kila mwezi kiasi kilicho kikubwa kati ya 2.5% ya kodi inayodaiwa au points 15 za fedha (currency points) kwa kampuni, na points 5 kwa mtu binafsi. TRA inaeleza kuwa point moja ni TZS 20,000. Juu ya hapo, riba inatozwa kwa kiwango cha kisheria kwenye kodi isiyolipwa.

Kwa mwajiri: acha kukokotoa kwa mkono

Kwa wafanyakazi watatu, Excel inatosha. Kwa wafanyakazi ishirini wenye saa za ziada, wanaoingia katikati ya mwezi na bonasi za mwisho wa mwaka, makosa yanakuja haraka. Tawala HR na Mishahara inakokotoa NSSF, PAYE, SDL na WCF kwa mpangilio sahihi, inatengeneza payslip, na inahifadhi kumbukumbu za miaka mitano. Kwa maelezo ya kina kwa Kiingereza, soma PAYE Tanzania: mwongozo kamili wa mwajiri.

Sources: Tanzania Revenue Authority, ukurasa wa Pay As You Earn (tra.go.tz/page/pay-as-you-earn) na Interest, Penalties & Offences (tra.go.tz/page/interest-penalties-offences); NSSF, maswali yanayoulizwa mara kwa mara (nssf.go.tz/faqs); viwango vya PAYE Tanzania Bara kama vinavyotumika kwenye kikokotoo cha PAYE cha Tawala. Checked 24 October 2026.